^{در آتشكده فيروز آباد ميان ايوان بلند و گنبد عميق پاهايم سست شد و در عظمت اين بنا گم شدم . شگفتا ، اين سنگ و گل چه زيبا بر هم نشسته اند ، الياده كجاست تا ببيند رازوري آيين زردشت چگونه اسطوره و عرفان را پيوند داده و درون شوريده ات از اين بيداد فرياد بر مي آورد : هيهات ...}

^{در هزار توي دوار و خيال آفرين اين بنا به سجده افتادم ، و اين از اعجاز همان سنگ و گل است كه دست خلاق نياكان مان بر پا داشته و در قالب رمز چهار ( عدد تكامل ) پي ريخته است . در اين ويرانه به صداي گام نياكان و مناجات مناجاتيان پيوند خوردم ، وه كه چه سبكبارم اينجا ...}

^{ذكر اشم وهو سرا روي بنا را فرا گرفته و بر آرامشم مي افزود ، اينجا پر از رمز و راز است ، پر از نشانه هاي آشكار و پنهان ... روحم به طغيان افتاد ، وجودم لرزيد و در افق بنا روزني مثل باغ كودكي به رويم گشوده شد ...}

^{باغ كودكي ام همچو اين آتشكده ويران پر از رمز و راز بود . وقتي در به درون باز مي شد دالاني طويل ترا به چهار سوي خانه هدايت مي كرد ، يك سو به مطبخ ، يكي به راه پله و بام ، سويي به اتاق ها و راهي به معبد كوچك خانه مي رسيد . امان از اين چهار كه پايه و اساس زادگاهم ( يزد ) بر مبناي آن بنا شده است ،درون كنجكاوم هميشه مي پرسد : به راستي چرا چهار ؟}

^{چهار هميشه در معماري قدسي حضور داشته ، هر چند گاهي نيز به عمد ناديده اش گرفته اند و هفت ، دوازده ، بيست و چهار و چهل جايگزينش شدند . در حساب ابجد حرف "د" همان چهار معنا مي دهد و گاهي ديده ام بناهاي عظيمي كه چون دو دال معكوس ، چهار پره اي را تشكيل داده و سحر عجيبي دارند ...}

^{چهار و اشارات آن را پاياني نيست ، مثل چهار واجب الوجود (همان عناصر اربعه) كه ايرانيان به آن آخشيج مي گفتند و اشاره اي بود بر آب ، باد ، خاك ، آتش . اسدي طوسي مي گويد :}

^{چهار اژدها آن كه كردي تو ياد      همين آتش و خاك و آب است و باد}

^{آخشيج ها رمزي بر پيوند ميان اجزاي هستي است ، نشان از اتحاد و ازدواج دارد ، در اسطوره هاي ايراني مهر خداي دشت هاي فراخ بر ارابه اي سوار است كه چهار اسب سفيد آن را پيش مي برند و اين چهار اسب همان چهار عنصر يا آخشيج مي باشند يا آناهيتا الهه آبها بر ارابه اي چهار اسب مي نشيند كه نمادي از باد ، باران ، تگرگ و برف است . آري در چرخه گيتي هر پديده را يكي از اين چهار عنصر موكل است . مثل همين آدميزاد ، كه غلبه يكي از عناصر نسبت به عناصر ديگر بر شخصيت و رفتار او تاثير بسيار دارد .}

^{معلم نقاشي ما ، عنصر غالبش آب بود ، زلال و روان مي نمود و حركت داشت ، امواج وجودش تو را فرا مي گرفت و با خود مي برد و در او غرق مي شدي .خدا مي داند در اعماق او چه گنج ها كه پنهان نبود ...}

^{معلم رياضي اما طبعي آتشين داشت ، صورت مسئله را كه گم مي كردي با چوب انار خيس چنان به جانت مي افتاد كه شرحش دردناك است ...}

^{معلم تاريخ كه عنصر غالبش خاك بود هميشه بوي كاه گل مي داد ، بوي مهر نماز . من با او سفرها رفته ام ،  جهان را طي كرده ام و همو مرا پشت دروازه هاي تاريخ رها كرد تا راه خويش را بيابم و من ، هنوز در سفرم ...}

^{نمي دانم كجاست ؟ و چه مي كند اما هر كجا مي زيد به قول خاقاني :}

^{خاكش ز چهارم آسمان به   ذاتش ز مسيح جاودانه به}

^{معلم ورزش عنصرش باد بود ، كباده كه مي گرفت ما را به وجد مي آورد ، حالا بعد از آن همه سال با خود مي انديشم كه چقدر به آرش كمانگير شبيه بود ، همو كه تيري رها كرد و خداي باد آن را بر هدف نشاند .}

^{در معماري چار طاقي كه خاصه ايرانيان بود اين وحدت عناصر به خوبي آشكار است ، محيط مربع و چهار گوش ، نماد خاك ، پاكن يا حوض ، نمادي از آب ، گنبد بلند و دوار نمادي از هوا ( باد ) و آتشدان هاي كوچك و شمعدان هاي پيرامون ، به احترام عنصر آتش قرار گرفته است .گاهي  زمين ، غلات ، نقره و طلا ، نماينده همان عناصر به شمار مي رفتند . كيمياگران ذات غالب بر آدمي را در يكي از اين عناصر مي پنداشتند و سر آمد آدميان كسي بود كه ذاتي از طلا داشت ، نظير بسياري از عرفا كه مس وجود را طلا كردند ...}

^{مساجد كهن يزد كه همه در روزگاري دور مهرابه يا آتشكده هاي بزرگي بودند چهار دالان بلند و عبوري داشتند ، هر در به در رو برو باز مي شد و مقابل هر دو در ، يك شبستان پيدا بود ، و نورگيرهايي كه چليپاي مهري را بر زمين نقش مي كرد تو را در ميان رمز و راز و نماد و نشانه هاي اساطيري گم مي كرد ، من كه هرگز خويش را در اين شور باز نيافتم ، شما را نمي دانم ...}

^{حال كه از چليپاي مهري گفتم ، بدانيد كه هزاران سال نماد آشناي آرياها بود ، معاني مختلفي را در خود داشت ، چليپاي مهري با خورشيد در ارتباط بود و تغيير و حركت در چرخه هستي را ياد آور مي شد .}

^{گويايي و تاثير عميق اين نماد بر زندگي و احوال مردمان كهن باعث شد تا در اسلام ريشه دوانده و به جايگاه ارزشمندي دست يابد . در بالادست گنبدها و گلدسته ها ، محرابه ها و شبستان هاي وسيع خود نمايي مي كند و خبر از غلبه نور بر تاريكي و ظلمت مي دهد .}

^{چليپاي مهري مسجد جامع يزد}

^{چهار در معماري خانقاه و فراموش خانه هاي كوير كاركرد بسيار داشت ، و جالب آنكه واژه تصوف نيز چهار حرف است و هر حرف به صفاتي تعبير مي شود : " ت " توبه و تقوي ، " صاد " صبر و صدق و صفا ، " واو " ، ورد و وفا ، " ف " فنا و فقر . اين چهار حرف بر چهار سير و سلوك يعني اسفار ( سفرهاي ) اربعه ي الي الله ، بالله ، في الله و مع الله ، دلالت دارد .} 

^{در آتشكده فيروز آباد ميان ايوان بلند و گنبد عميق پاهايم سست شد و در عظمت اين بنا گم شدم . در اينجا آرام گرفته و سبكبارم ، صداي مرغان مهاجر كه در روزنه هاي ديوار بهار را انتظار مي كشند ، پر از اضطراب و نگراني از حضور بيگانه من است ، اما چه كنم ، پاي رفتنم نيست ، گويي طلسم گشته ام ...}

^{اي آنكه نتيجه چهار و هفتي    وز هفت و چهار دايم اندر تفتي}

^{مي خور كه هزار بار بيشت گفتم   باز آمدنت نيست چو رفتي رفتي}

                                                                                                     ^خيام

چليپاي مهري و اسلامي مسجد جامع يزد