میترا یا مهر معروفترین خدای در میان خدایان ایرانی است ، ودلیلش هم تا اندازه ای گسترش و محبوبیت میترائیسم در امپراطوری روم است. واژه اوستایی میثرَه به معنی پیمان  ، قرارداد ، قول و قرار است .

در یشت 10 ، مهریشت ، میترا ناظر بر انسان ها و اعمال ، توافق و قرار دادهای آنهاست  . او انسان را به راه راست (اَشه) هدایت می کند ، و آنها را از حمله در امان نگاه می دارد . در مقام خدای کنترل کننده نظم کیهان – یعنی شب و روز و تغییر فصول – با آتش و خورشید در پیوند است ، و سر انجام ، هم در ایران ، هم در هند به عنوان خدای خورشید شناخته شد:

مهر دارنده چراگاههای فراخ را می ستائیم....

مجازات کننده بد کار ، باج گیرنده لشکرها

کسی که دارای هزار بصیرت است ،

که فرمان می راند همچون دانای کل و توانا.

در دوران شهریاری جانشین جم ، یعنی ضحاک ، مهر فره را به امانت می گیرد ، آنگاه فریدون ضحاک را شکست می دهد ، آن را تصاحب می کند و به شهریاری می رسد ، پس از او ، در دوران کودکی منوچهر ، فره به سام نریمان می رسد.

روز شانزدهم هر ماه ، مهر روز است و ایزد مهر را موکل بر این روز می دانستند. مطابق معمول و سنت ، چون نام روز با ماه موافق می شد آنروز را جشن می گرفتند . به همین جهت شانزدهم مهرماه ، جشن مهرگان بود و یکی از بزرگترین جشن های ایران باستان محسوب می شد.

کلاغ ، نامزد ، جنگی ، شیر ، پارسایی ، پیک خورشید و پدر هفت مرتبه تشرف به این آیین نزد پیروانش می باشد ، تشرف یافتگان در مراسم ویژه ای نقاب مرتبه خود را به چهره می زدند و به مناسبت نقش خود غار غار می کردند یا می غریدند .

نو آشنا برای گرویدن به آیین مهر ، ناگزیر بود از آزمون های دشوار و پر خطری ، چون تشنگی ، گرسنگی و...پیروز به در آید.

برای شناخت بیشتر آیین مهر و تاثیر آن در ایرانزمین مطالعه مقاله جشن میتراکانا، جشن مهرگان نوشته دکتر رضا مرادی غیاث آبادی توصیه می شود.